| ओः। अथ ठघुभाष्यं प्रारभ्ये ओंस्वसतिश्रीगणेशाय नमः

गोपिकाव्छभं नत्वा गिरं भट्रोजिदीक्षितम्‌ वाक्सूतरे विदधे व्याख्यां फणिभाषितमार्मगाम्‌

नन्वयं अथो व्याख्यानानरहौरशिष्टमणीतव्ाद्धाह्ययेथवत्‌ तच मगराच- रणादशेनात्‌ शिष्टा हि कृत्मगरा येथकरणादौ मवर्तेते इति चेव्‌। उच्यते नहिं पद्यरचनेव मगरं बृद्धिसिद्धयथशब्दानामपि मेगराथतद्शनाव्‌ आ- शीनेमस्करणादिकिया मंगर तस्यात्राकरणे ममाणं नास्ति नच करणेपि तन्नास्ति निरवित्रसमिरेव ममाणत्वात्‌ किंच ग्रभस्यास्य कर्ज सरसखतीदे- वता सा यथकरणे मवृत्ताप्यातानं जानाति तदेवताज्ञानं मंगरमेव यद्वा अक्षराणामकारो स्मी'ति भगवदचनाद्कारोचारणमेव मेगलम्‌ यदा भका- रो वासुदेवः स्यादिव्ये' काक्षरकोशदशेनात्तत्रेणांकारेण नातं वासुदेवस्मरणमे- मेगरे पद्यनिमोणं तु शिष्यशिक्षार्थं तदत्र कृतं तस्याः भकारतिरेभैव संभवात्‌ वस्तुतस्तु मगरस्य निर्वित्रपरिसमाप्ति मरति पद्यरचनाया ष्वं- सादि मरति वान कारणता मानाभावात्‌ तावदंडषय्योरिवान्वयम्यति- रेकरक्षणं मान बाद्यग्रंथे विनापि मेगरं समापिदशेनाव्‌ नापि श्रतिः 'स्व- गेकामो यनेते) तिवत्‌ विघ्नध्वंसादिकामो मंगरं क्यादिति श्रुतेरदशनाद नापि शिष्टाचारातुमिता श्रुतिमौनम्‌। आचारस्य साक्षाच्छतिसंमेधामावाव्‌ माचारो हि स्मृतिमूरुको साक्षच्छरतिमूरः अस्तु तदि आचाराुमिता स्मृतिरेव मानं तस्या जपि दृष्टे फटे संभवति अदृषटफखकसनाया अ~ स्याय्यत्वात्‌ "बाहुभ्यां नदीं तरेदि'त्यादिषु यथा स्पृतेद््टदारा वितन्व भति कारणत्वबोधकताया अददैनाव्‌ आचारोरपि दृष्टफरु एव स्वाचरि- तुः शिष्टत्वमोधनाव्‌ शिष्टे पूनादि इष्टमेव फठं रम्यते यथा भो. जनमदेनादिक्रिया स्मृतिं ॒कल्मयति तथाचारोपि स्मातैिषटावारश्व

रधुभाष्ये

शिष्टत्वरामि एव फठं न्‌ विघ्रष्वंसादिकिं पुनः शिष्ठा आयौवत्तेनिवासि ये ब्राह्मणाः कुभीधान्या अरोदुपा अगरह्यमाणकारणाः किनिदेतरण कस्याभनि- दिदययायाः पारं गताः तत्रभवतः शिण दति नागनाथः। कः पुनरायौवर्वः मरागादश्ौलस्यक्‌ कार्वनादक्षिणिन रिमवंतमुत्तरेण पारिपाच्मित्यार्यांवतैः। माचि देहे भाक्‌ अद्यादितवादस्तातिः। टुग्बहुववेकचिदिः्यस्तातदटक्‌ तेग ऋतओदित्वात्वचमी।एवं भत्यक्‌ दक्षिणस्मिन्‌ देश दक्षिणिन। अयादिलादेनः मत्ययः तयोगे विनादित्वादितीया प्वमुत्तरण आदश्ञौदयः पर्वति. शेषाः कुभ्यामेव धान्यं येषामिति अधिकसं्रहव्याद्रत्तिः।दंभाथेमेव तस्स्या- दत आह्‌ जरोषा इति } अव्यैतविषयासक्तिशरन्या इत्यथः सत्येवमा- चारशन्यानामपि शिष्टत्वं स्यात्‌ यदा रोकमतारणाभेगुक्तमकारद्रये शि- टत्वं स्यादत आह अगृह्यमाणेति दृष्टं कारणमंतरेणेव सदाचारानुवर्ति- त्‌ इत्यथः किचिदेतरेणति विंनेव परपराभव सरव॑विद्यापारगाः स्वधभवरु- द्वया विया अधीतवत इत्यथः इदं नागद्रेण भोक्त शिष्रक्षणमादतैम्यं पौरुषेयमाधुनिकेनांदतंव्यम्‌ अथ व्याकरणाध्ययनेन करं साध्यम्‌ उ- च्यते धमौथकाममोक्षाश्रतारः पुरुषाथाः तथाहि ब्राह्मणेन निष्का- रणो धमः षडंग बेदोध्ययो ज्ञेयश्चत्यध्ययनविधिवव्यकरणाप्ययनस्य धूर्मसाधनतां गमयति सांगवेदाध्ययनतदथेज्ञानपरोध्यं धर्मो नित्यः स- ध्योपासनादिवादित्यथेः षटस्व॑गेषु प्रधाने व्याकरणं पद्पदारथज्ना- नस्य व्याकरणमूरुत्वात्‌ वाक्याेज्ञानस्य तद्धेतुत्वात्‌ तथाच सैः ध्योपासनादेभविर्माये यथा धमोौपर्मौ तथा म्टेच्छो वा एष यद्प्‌- शब्द्‌ इति तस्माद्व्ाह्मणेन म्रेच्छितवेनायिकमापिततरेशन्दपयोगनिषेधोः? पि व्याकरणाध्ययन विनाप्शब्दबननासंभवात्‌। तथा ५यृश्र व्याकुरुते वाच यश्च मीमांतेएवरम्‌ ताबुभौ पुण्यकमौणौ पुण्यपावनपावनौ » इति स्मृतिरपि अथेसाधनतां “यो वा इमां पद्श्षः स्वरो वाच विदधाति आ- वििजीनो भवती?) ति बोधयति यजने याजने विदुष एवाभिकारात्‌ ^“दण्णां तु कमेणां तस्य चीणि कमभि जीविका याजनाध्यापने चैव विशुद्धा मतिग्रहम्‌ '” इति स्मृतिरपि अध्यापनं बराह्मणस्य वृत्तिः तज्निवाहश्च रोष्द्ञानाधीनःन। ह्यश्म्दभ्नं समुपगच्छन्ति रिष्याः) शब्दज्ञानं

सेज्ञाविवरणम्‌

व्याकरणं विना रुनोपायेन सेभवति भब्दानामानंत्यात्‌ भतिपद- पाठस्याशक्यत्वात्‌ एकः शब्दः सम्यग्‌ ज्ञातः सुष्टु मयुक्तः स्वर्गे छोके कामधुगभवतीति कामसाषनतां बोधयति साधुश्षब्दपयोगस्य स्वरहेत- तावगमात्‌ “यस्तु प्रयुक्ते कुशो विशेषे शब्दान्‌ यथावन्यवहार कारे सो?- नेतमापरोति जये प्रत्र वाग्योगविददभ्यति चापब्दोरि `” ति स्मृतिरपि दुष्यतीत्यत्रवियाकरणः कत्त सामण्योद्धोध्यः “सक्तुमिव तितडना पुनतो येत्र धीरा मनसा वाचमक्रत अव्रासखायः सख्यानि नानते भदैषां रक्ष्मी- निहिताधिवाचि '” इति मोक्षहतुतां दशयति यथा तितउना सक्तोस्तषायप- नीयते तथा व्याकरणंन वाचोपदन्दाः काचमक्रतेति अपदम्देभ्यो विविक्त कृतवतो धीय वैयाकरणा अचर एकमगम्य ज्ञानेनैव राप्य सखायः समा- नज्ञानामेदग्रहस्य निवृत्तत्वात्सवेमकमिति मन्यते सख्यानि सायुल्याति वाचि वदाख्य ब्रह्मणि सा रक्ष्मीर्वेदतिषु परमाभसेविट्धक्षणोक्ता षां निहिता राब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ““ आसन्न ब्रह्मणस्तस्य तपसा- मुत्तमं तपः प्रथमं कद्सामंगमाहव्योकरणं बुधाः पराप्तरूपविभागा- या वाचः परमो रसः यत्तत्ुण्यत्मं ज्योतिस्तस्य मा्गत्यरमांनसः अथमवृत्तितसवानां शब्द एव निवेधनम्‌ तच्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणाहते तद्ारमपवगंस्य वाङ्मलानां चिकित्सितम्‌ पविन्नं सवे- विदानामपिविदयं पकाशते यथाथनातयः सवः शब्दाकृतिनिवेधनाः तथेव खोक विद्यानामेषा विद्या प्रायणम्‌ इदमा पदस्थानं सिद्धिसो- पानपवेणाम्‌ इयं सा मोक्ष्यमाणानामनिष्या रानपद्धतिः यदेकं रकरियाभेदबेहधा मरविरुम्यते तब्याकरणमागम्य परं ब्रह्माधिगम्यते तस्माव्धाकरणं साधुश्षब्दज्ञानद्धाया पुरुषाथेचतुष्टयरेतुः तत्र साधु- शब्दा विषयाः साधुशब्दज्ञानं साक्षाययोननं तद्ाय तु पुरुषाथेचतुष्टयं तत्कामोरधिकारी पयोजनं व्याकरणस्य सपरयोजनत्वम्‌।जस्य अथस्य तु कि पयोननमिति चेच्‌ उच्यत! अतिलाववन साधुशषब्दज्ञानमेव अस्पायु- षो मदमतीनरसान्मदभाग्याचिन्रोपद्रताखनान्दषट्र तेषां कृपयातिषीडिते- नानुभूतिस्वरूपाचर्येण माधितेनं श्रीहयग्रीवेण भरिता सरस्वती तेषां महा- व्याकरणाध्ययनाशक्तानामतिराववेन शब्दज्ञाना्थं सूत्राणि भ्रणिनायेति

रघुभाष्ये

वृद्धेभ्यः श्रूयते। ननु किमिदं साधुत्वे तावद्धोधकसं गाव्यादावपि तस्य सत्वात्‌ नापि शक्त्वं लाक्षणिकानां रक्यार्भष्वसाधुतापत्तेः कचिच्छक्त- त्वस्य व्यावतेकप्वात्‌ नापि नातिविरेषः कत्वादिनासेकरापत्तेः उ. च्यते अनपथरष्टतालादियेदाभ्युदययोग्यता।ग्याकिया स्येननीया वा नाति: कापीहं साधुता॥सक्तिवेकल्यममादभमविभरिप्साकरणापयवादिमयुक्तमन्य- थोचारणकत्वमपभ्रष्टत्वं तद्विरहोनपभरष्टता।यः शम्दो यमथ बोधयितुं योत- यितुं वा रक्तोपनादिवृद्धौ भय॒क्तः तस्मि्तभ उक्तदोषादन्यथात्वमभापः साधुरन्यथात्वसाधुः यदवालादिभयुक्तत्वमेव साघुत्वमपरश्ास्तु दोषान्मभ्यं एव जायंते ।यद्रारम्युदयजननयोप्यता साधुता यदा त्याकरणाम्यास्नन्य- संस्कारसहकृतश्रोतरेदियगम्यो नातिविशेषः उपाभिसेकरवनातिसकये दोषः दूषकताबीनाभावात्‌ इदं चतुर्विधमपि साधुत्वं व्याकरणेकसमपि- गम्यम्‌एतत्मसिद्धमसाधुत्वमपि चतुर्विधमपभष्ता सादिता सत्यवायननन- योग्यतानापिविरेषो वेति। यदा “अनिद मथमाः ग्॒दाः साधवः प्रिकीतति- ताः एव शक्तिवेकस्यममादारसतादिभिः अन्योचारिताः पुभि- रपरन्दा इतीरिताः " अवेदमवधेयं मथमश् कक्तं लक्षणचतुष्रसमध्ये जैतोक्तं रक्षणद्यं वृद्धवादिसेननास्वस्ति | मध्यमपक्षदय तु तासाससा- शुल्वं माप्तं यद्यपि तथापि साधुद्चब्दज्ञानस्य तत्नातरीयकत्वान दापाब्रहम्‌ यावता विना साधुशब्दा ज्ञातौ शक्यते तावन्राकरणाध्ययनविधिः ननु जातं म्लेच्छेदिति निषेधानाकातत्वान् दोषमावहति किच मटन दित्ययं निषेधो याज्ञे कमणि कतुमकरणात्‌ तत्र तासां मयोगे यरत्यवायो- प्तु। नत्वन्यतर सः "पवोणस्तवाणो नाम ऋषयो बभूनुः मत्यक्षपर्माणः परा- वरज्ञा'! इत्यादिश्रुतेः ते हि विरक्तयतिशयाष्टौकिकेष्वथेष्वायह विरहेण यथा तथास्माकं भवविति विक्ष्वो यद्वानस्तद्धान इति वक्तव्ये पर्वाणस्तकौण इत्युक्तः, याज्ञे कमेणि साधूनेव मयुक्तवंतः अता पराभूताः असुरा- स्तु यज्ञे कर्मण्यपभाषणात्पराभूताः अन्ये हः नानतं वदेदि' त्यनार- भ्याधीतासुरुषाथात्निपेपात्कतोवेहिरप्यपशान्दमीगि पुरुषः मत्वेति तत्न निषेध्यमनृतं दिधा शब्दानृतम्थानृतं चेति रब्दस्याथस्य वा विप्री- जमतिपत्तिहतुभूतमुच्वारणमनृतवदनम्‌ एवै मभाथौनृतं बदतः

स॑ज्ञाविविरणम्‌

प्रत्यवायस्तथा शष्दानृतमपीति तस्यं कतुरपि विगुण इति वचन- दयबराह्म्यते इति दिक्‌ दितीयश्वोकोक्तरक्षणपक्ष तु तासां साध्वसा- धुबहिभौवः '्यास्वेताः स्वेच्छया संज्ञाः क्रियते चिगुणादयः कथे तु तासां साधुं नैव ताः साधवो मताः जनपभ्रङरूपत्वान्नाप्यासा- मपशम्दता॥ हस्तचेष्टा यथा छोके तथा संकेतिता इमाः तासां मयोगेर्यु- दयः भत्यवायोपि वा भवेत्‌ राघेवेनाभेबोधारथं प्रयुज्येते तु केवरम्‌)' तासामप्यनादितापक्षि त॒ सर्वपक्षे साधुतैव तदा संज्ञाप्रणयनं तु नियमाभेम्‌। अस्मिञ्छाल्चेलेन शब्देनायमेवार्थो बोध्यो नान्य इति व्यवहाराय नियमः संज्ञायाः संज्ञिनि कवित्‌ “नित्य एव तु संबेधो डित्थादिषु गवादिवत्‌ वृद्धचादीनां शाचासिञ्छक्तयवच्ेदरक्षणः अकृतरिमोरमिसंब॑धो विशचे- पणविकशेष्यवत्‌॥ "सर्वेष्वपि पक्षेषु स्नाशब्दानामनुशासनविषयतास्तीति नि- विवादमिति दिक्‌ अचर साधुङब्दस्य ज्ञानपूवेकात्ययोगात्फठं ज्ञानमा- तरात्‌ “वाम्योगविदिति मरयुक्ते इतिं चापाद्‌ानात्‌ सम्यम््ातःसु्रु पयुक्तः' इति श्रुतौ त॒ ज्ञातमयोगयेोरुपादानस्याविदोषेषि मयोगात्‌ फटम्‌ ज्ञान तु पथोमांमं मयोगस्य फटमतिसंनिरहित तात्‌ ज्ञानस्य तु व्यवहिततात्‌ ज्ञानस्य मयोगांगतायां दृ्राधेतामावात्‌ अन्यभारदष्टकसपनाप्रसंगात्‌ तथाऽपशव्दस्य परयोगासत्यवायो तु ज्ञानात्‌ ^तप्सुरा हेख्यो देख्यः कुर्वतः प्रावभूनुरि'? तिश्ुतेः दुर्वेतः भयुनानाः जथ व्याकरणशब्दस्य कोभ: सूत्रे ताहि षष्ठयां नोपपद्यते व्याकरणस्य सूत्रमिति उच्यते मूतरसमुदायो व्याकरणस्य शब्दस्याथेः तदेकदेशः सूरतरशब्द्स्य, यथा वृ- षस्य पमिति एत्रमपि व्याकरणच्छब्दान्मतिपद्यामं इति नोपपद्यते नदि सूत्रमात्राच्छब्दान्यतिपदते किं तिं व्यारूपानात्‌ नैवे तदेव सूमेविगृहीतं म्याख्यानं भवति यद्वा उदाहरणं मल्युदादर्णं सन्न वा- कयाध्याहार इति समुदितं व्याकरणे तदकदेशः सूत्रम्‌ समुदायसमुदा- यिसंवंय पष्ठ यदा शब्दो व्याकरणं व्याक्रियत इति कमणि युद्‌ इत्थं पाणिनिना मोक्तमिति पाणिनीयं व्याकरणमिति तद्धितो नोपपद्यते हि पाणिनिना शब्दाः मोक्ता: किं तरिं सूत्राणि मेवम्‌ व्याकरणाथै- त्वाव पाणिनीयं व्याकरणमिति उच्यते तादध्यांत्ताच्छन्यं भवतीति सृन्ा-

छषुभष्ये

दिकमपि व्याकरणम्‌।यथा कुडलार्थं सुवणं कुडट्मिति अथ कथं उ्याकर- णस्य सूत्रमिति षष्ठी उपकार्योपिकारकसंवंध अथ कथं व्याकरणे भवो बेयाकरणो योग इति नहि शब्दे भवोयोगः किं तु सूत्र ।उच्यते अन्वा- ख्यापकतासंबधेन शाब्दे भवा यथा दिषयितासंबंधेन शाख ज्ञानम्‌ इत्थं पक्षत्रयं स्थितम्‌ | अडइरकऋट्ट॥ १॥

अनेन क्रमेणेते वणो ज्ञयाः संज्ञासृत्रमिदमायं ताभ्यामित्यनन सज्ञा सूत्रेण संहैकवाक्यत्वात्‌ तनाएव इर इत्यादिसेन्ञासिद्धिः कमश्चायं विवि- क्षितः तेनावमभ्ये इकारस्य ग्रहः इटमध्यकारस्य ग्रहः अच्राकासादी- नां स्वरूपेणानुकार्स्येण वार्थेनाथवच्वस्य सताप्यविवक्षणान्न नामसंत्ञेति ग- वित्ययमांहव्यादाविव व्रिभक्तरनुत्पत्तिः। अत एव्‌ समासाभावःविभक्तयं- तानां समास इति वक्ष्यते अतः पंच पदानि माधवस्तु विभाक्त दद्र स्वीकृत्य द्विपदतामाह तदसत्‌ समासे सति नियमन संधिम्रसंगात्‌ अविवक्षितत्वरादिति मृखविरोधात्‌ अविवक्षा हि बाक््यन तु सनाश् इतव्या- दो | समासेटजभस्याविवक्षितत्वादविभक्तिका वा निर्देश इति स्वर्भथविरोधा- विभक्तयभावे समासाभावेनेकपदत्वामावात्‌ यन्तु अदको मत्वथं इति मिरदेशेन समासे संहिताया अनित्यत्वं ज्ञाप्यत इति समाधानम्‌ तन्न वापिकं दृष्टा सूत्रकृतः मवृच्यसेभवात्‌ किंच वाक्ये विवक्षितः सेधिषत्य- स्याज्ञापकत्वभसंगात्‌ मन्मत अइको इति निदेशेन समासरनित्यत्वं ज्ञा- प्यते तेन सत्तकषीणामित्यादि सिद्धम्‌ अनन तु वाक्येरनित्यत्वज्ञापना- दधि अत्रेति सिद्धम्‌ तव लियं व्यवस्था स्यात्‌ वस्तुतस्तु अय्‌ भो अबू) इत्यादिज्ञापकाद्वाक्ये विवक्षां बिना संपिर्नेति हापितस्वात्‌ | अनेन समासे संधिर्नैति ज्ञापनादय पक्षोरपि साधुरेवति प्येयम्‌ स्वरसंध्य- करणेन चेतञ्क्ञाप्यते हि पाचां परिभाषा“ संहितैकपदे नित्या नित्या धा- तपसगेयोः नित्या समासे वाक्य तुसा बिक्षामपेक्षते ` इति सं- हिता्थेष्् संधिः समासस्य प्रथग्य्रहणं गोषरीवदैन्यायेन.एकपद्‌ इत्यने- नेव तत्संप्रहस्यापि सिद्धत्वात्‌ यद्वा एकमेव पदमकपदं समासस्त्ववांतर- परविभागाननैवमिति प्रथग्गृहीतः। तेन “हे रोहिणि त्वमसि सीरुवतीषु घन्या

संक्ञाविवरणम्‌ [र

एनं निवारय पतिं सखि दर्विनीतम्‌ नारांतरेण मम वासगरहं परविश्य श्रोणीतटं स्पृशति कुरुधमे एषः पूर्भिष्ट आयैवचसा यदमाद्रण्यम्‌)? इत्यादिषु धन्या एनमित्यादीनां नासाघ्रुता केचित्तु चादिषु पाग्निपात- संज्ञा "ओ निपातः इति प्रकृतिभावात्‌ यद्यप्यनिपातानामपीह अरहणमिषठ दध्यश्र इत्यादिसिद्धयथ तथापि न्‌ सवो व्यक्तयः साक्षातरिर्दष्टस्या जन- न््यात्‌। कितु काचिव्यक्तिर्मििदरयमाना स्वसदशीरितय अपि पत्यापयति ततर कि निपातव्यक्तिरेव निर्दिश्यतामुत तदितरेति संशये जआदयकोरिरेव युक्ता संधिकायेविरहेण नििदियमानरूपस्य रपुट्मतीतिसिद्धेः। अत्वादीनि सामान्यान्येव निर्दिष्टानीतिपक्षेऽपि तेषां व्यक्तिं विना निरदेशासंभवेऽपि स्फुटमतिपन्तये निपातव्यक्तिरेव निर्दयव्याहुः वन्न इत्थं सेध्यभावस्य न्यायमाप्तत्वेन वाक्ये तु सा विवक्षामित्यस्याथस्यान्ञापकत्वपरसंगात्‌ ओं अवित्यादावपि निपातव्यक्तेर्निर्देश इति सुवचत्वात्‌ यन्तु वर्णोपदेशकाे स्वरादिसेन्ञानामनिष्पादात्‌ संषिनेति समाधानं तदन्ये मन्येते, वर्णौपि- देशे स्वरादिसंक्ञायां सत्यां मवत॑मानानां यकारादीनां दध्यानयेव्यादौ ` तरस्थरव्‌ उदेद्यतावच्छेदकरूपाकांते व्णोपदेशादावपि मवृत्तेरावदयकतवात्‌ अन्यथा नामसंज्ञासूर्रां तगेतानां नामत्वे सोर्विसग इति सूत्रे विसणेः एदोतो- इति सृत्रकाररोपश्च स्यात्‌ वस्तुतस्तु आयन्ताभ्यामिति संन्नावि- धावकारादीनां संहित्वेनापेक्षास्ति सा वणोपदेशवाक्यायथं निष्पन्न एष्‌ निवेहति तु ततः पूर्वे वर्णोपिदेशवाक्याथनिणेयसमयेऽवादिरंन्ञानिष्पत्ति- येक्तेव वाक्यापरिसमापतेः। स्वग्दिरंज्ञायां तु सा नासि स्तोकतस्तत्यसि- दधेः स्वात्‌ अतो विवक्षिव समाधानम्‌ अमी यदपि वणो निर्िष्टास्तथा- पि कारयत्ययो भवति बवारिङ्गं षरा सूत्रकृतः मवृत््यसंभवात्‌ अन्ये त्वाहुः " वणोत्कारः ; इत्यस्य नायमथैः वणोदुच्वाय्येमाणाकारमत्ययो भवतीति एवं हि विज्ञायमाने ककार इव्यादावुच्वास्यमाणस्य स्वरदसस- मुदायस्याबभैत्वात्कारमत्ययो स्यात्‌ किं तिं इक्दितपो धातुनिर्दश इत्यतो निर्देश इत्यतुवृततेयेस्योचाय्थमाणस्य पयोगस्थो वरणौ निर्देदयः मति. पायः तस्माद्रणौदधणैस्य भतिपाद कात्कारमत्यय इत्यथैः अत्र चानुपूरवी- संपादने ताप्पर्थन तु कविपुत्र इत्यादिषु दृष्टानामकारादीनां मत्तिपादन इति

` खघभाष्ये |

कारमत्ययाभाव इति यद्वा कृदिकारात्‌ ' इति वार्तिकात्‌ एए ` दति सूत्राच्च वा कारमत्ययः 1 कथं तह एवकारोऽहंकारो वषटुकार इति उ- च्यते नायं कारमत्ययः एवश्चन्द्स्यकरणम्‌ उश्चारणाथात्करोतेमोति घञ्‌ एवं चकारककारादिपयोगसिद्धेः ˆ बणोत्कार " इति वातिकं व्य- थेम्‌ ननु कायो वणोनामुपदेशो तु स्वरूपन्ञापनमात्रफटकः अक्रा- रादयुपदेशे दंडाय दध्यत्रव्यादौ स्थानित्वनिमित्तत्वादिकं कायेमस्ति। खकारा- पदेशस्य तु किचित्पदयामः | हि कत्पनायामेव प्रयुज्यत तत्रच स्वरादिर्यज्ञाकार्य ददयते खदेशचस्तु स्वरूपनिर्देश्देव सिद्ध इति चेत्‌

दिवैचनादिकायेस्य सत्वात्‌ इस इत्यत्र 'हसेऽहहसः' इति स्वरात्पर- त्वासकास्य दिवव सिद्धयति यदच्छाङब्देरलुकरणशग्दे मरयोजनसं- भवात्‌। कस्यचि्यदच्छातः स्तक इति नाम दप्य्टतकाय दहि कुमाय्व्टकार इत्यरित्यादौ ककारे यकारादि सिप्यति। नच विधिवाक्येषु ऋकारो दीर्घौ रिकं यथा गृह्णाति तथा ख्वणमपि ग्रहीष्यति ऋकारलकारयाः सावर्ण्यस्य वक्ष्यमाणववात्तत्कि प्रथग्डकासोपदेश्नेति चत्सव्यम्‌ ऋकारलकारयीः सावण्येविधानं होतृदकारदव्यादौ दीषेभवतेनेन चरितां सवणेयाहकवननं विना ख्वर्णं म्राहयितु शक्रोति सवणेगाहकं तु सूत्रं नासि ती दी प्टुतानामपि परथगुपदेशः क्रियतामित्यवशिष्यते तत्रोत्तरं सामान्यनिदेशौ. ऽत्र विवक्षितः व्यक्तिनिदशस्तु नातिरीयकोरविवक्षितः। अण्रादशाकारादि- वणेव्यक्तय इति पक्षे अनंतास्ता इति पक्षे नास्ति हस्वदीषेष्टुतसाधारणम्‌ एकं सामान्ये कंटादिनिन्यतावच्छेदकं तन्नैन्यध्वनिव्यग्यतावच्छेदकै वा

तव्याप्यमेकमाच्रदिमात्रतरिमात्रेषु तत्तन्मातन्रच्यपि सामान्यमस्ति हकाश- दिष्वप्येषेव गतिः ननु खवर्णो दीर्षोङस्तीति परे आहुस्तत्कथम्दवणं

स्याद्र व्यक्तयः उच्यते ककारस्याशक्तयादिना दकार इत्यक्ते सं. भवति।किच ˆ ऋति वा दति च्वेव्यस्य मरत्याख्याने तयोरच्लं बश्ष्या- मीति फणिनोक्तम्‌।सति चाच्ते दीषेष्टुतरसन्ने स्तः विवरतो दीर्घो नास्ती

ति तेषामाशयः दषत्स्पृषस्तु दीघोस्तयिव तथा अडईइउकट इत्यादौ

1 1 1, 1 १४५५॥ 1 ५१४६ = 26 जलो + (कदो ४) ५५९४ धूः पम विकी

१येविनायोन सिध्यति सर्नात्तरीयकः

संज्ञाविर्वरणभ्‌ व्याषकक्षामान्यपरो निर्देशः स्वरादिरैज्ञा अपिं तस्येव। एवं हसादिसचा थपि हत्वादिसामान्यस्येव “इई यम्‌ वम्‌ रम्‌ हप्यादावपि इत्वादिरूपस्यापष्- सामान्यपरो निर्देशः "्यदादिष्टरः ' इत्यादौ. तु व्याप्यहस्वावणेमाच्रवृत्ति- सामान्यपरः ' सेरौ, आसौ) इत्यादौ त॒ दीयोवणमचरवरत्तिसामान्यपरः ' अतोम्‌, अतोत्‌) इत्यादाक॑प्येवम्‌ तकारस्तूचारणाभं इति व्याख्यानमेव रारणम्‌। यदि तु साघवादेकेव तत्तदणेव्यक्तिः। अनुतेधव्यवस्था तु सोकव्‌- विष्यति। रोके हि हइ मडो भव इह नरि भव्‌ इह शिखी भवेत्यादि- क्रमेण एकस्यानेकधर्मोपदेशेपि तत्तदेशभेदेन धर्मे व्यवतिष्ठन्त तथेहापि" पत्येऽण्‌ इत्यत्रैव भित्वम्‌ जातो इत्यत्र डिन्व “वनिःत्यत् विच्वचित्वे (स्वराद) इत्यादौ तु नेकमप्यनुबधकायेमिति व्यवस्था, कथं तहिं सुन्व॑ती- त्यादावनेकस्वरत्वययुक्तो वकारइति चेन्न आवृत्यानेकस्वरत्वस्य सभ- वात्‌ यथा सप्तसामिषेन्यो मर्वतीति वाक्ये पथमांत्ययोल्चिराव्रस्या सप्त दशत्वं सामिधेनीनाम्‌ नचैवं हस्वदीषत्वादिविरुद्धधम्मौनुपपत्तिः तेषां वयन कष्वनिधमेत्वादिति मतन्तदा नचादेका नचोत्तरम्‌ किं विदं मतमेव सम्यक्‌ हुस्वादिवदतवेत्वादीनामपि ध्वनिधभेत्वपरसेगात्‌ अववेत्वादीनां पिरद्धस्वेन नानावणौः स्वीक्रियते तेषां हस्वत्वादिवद्धनिधमत्वसंभवेरेक- वणेस्वीकासो व्यथे: एकेनेव निवौहात्‌ यदि व्यक्तिनिर्देशपक्षोप्यामि- मेतोर्नता अष्टादश्च वा व्यक्तय इति पक्षः तस्मिन्नपि पक्षे इदोच्चारितोए्का- सादिः सवो व्यक्तीः तुस्यस्थानययतरत्वरूपसादश्याख्यसेर्वधेन व्यापकसा- मान्याश्रयतरूपसंबेधन चोपस्थापयति तासां स्वसादिकाः संज्ञाः ¦ तपराणां तु तपरत्वसामथ्योदेकन्याप्यसामान्याश्रयव्वरूपसमेधादा नं स्वैसवणव्यक्तिमत्यायकत्वम्‌ दीघौणामपि स्वग्रहणे तद चारणात्‌ म्रय- नाधिक्यात्‌, एकन्याप्यसामान्याश्रयत्वरूपसं्वेधादा सेध्यक्षराणामपि एरेजोजो इत्यत्र भेदेनोपादानाव्‌ एत्वादिसामान्याश्रयत्वरूपसं्बधाद्ा इति समेमनवयम्‌

सभानः॥२॥ | पूवैसूत्रमनुवतेते अकारादयः समानरंज्ञाः स्थुः अच्रष्टौ विकरपाः संभवति अनथेकम्‌ साध्वनुञश्ासनम्‌ पयोगनियमथेम्‌ आदेशा. ्‌

९१० सघुभाष्ये थेम्‌ ¢ आगमाथम्‌ विरिषणाथम्‌ & तदणारस्यासोपाभैम्‌ संन्ञभै- मिति तत्रानथकाभिधानं भ्रमादाशयदोषानवधानादसक्तव भवति | नचैतचतुष्टयं भगवत्याः सरस्वत्याः संभवति सरस्वती हि मगटपूर्वकं म. हता प्रणिधानेन सूत्राणि मरणीतवती तत्राशक्यं वर्णनाप्यन्केन भवि किं पुनरियता सूत्रेण साध्वनुक्ञासनमपि भवति सिद्धलरात्तस्य्‌ स- माने मानं येषामिति समासरूपत्वात्समानशम्दस्य पूर्वसूत्रणाकारादीनाम्‌ | नापि पयोगनियमाथम्‌ यत्र हि सहमयोगमसंगस्तत्न नियमः कार्मः | नचाकारादीनां समानशब्दस्य सहमयोगमरसंमः संज्ञामणयनालागसंभवात्‌। उत्तरका तु समानशषन्देनैव गताभैतवात्‌ किच नेह मयोगनियमामार- भ्यते माग्धातोरिति संज्ञानियमोर्यं मयोगनियमः। ्राद्यो धातो;भाकृ मयुन्यमाना एव उपसगेसंज्ञाः स्युरिति कासादिभत्ययादाम्‌ कम्भूषरदृत्यय मपि केवरः मयोगनियमः। इन्दाश्चकारेत्याचेकपदं वा तस्माकेनटस्य मयोगनियमस्य साक्षादुचारणेन कवचिदप्यविधानाच्नाये मयोगनियमः अदेश्ञाथेमपि भवति स्थान्यभोभिषानसमथैस्यैव ह्यदिशत्ं समान- रब्दोए्कारादीनां ते वा तस्याथममिधातुं समथौः। निर्देशाच (इ यम्‌ वम्‌ रम्‌) इत्यादिमयोगात्‌। समानाद्धेरित्यादिमयोगाच्च नाप्यागमार्भं षष्ठचभावात्‌ षष्ठीनिर्दिषटस्यागमा विधीयेते रित्वकित्वमिच्वेन समिन च। नचात्रागमटिगिमस्ति नापि विङेषणा्थम्‌। असंभवात्‌ नहि संभवति स्‌- मानशब्दोर्कारादिशब्द्‌ः नाप्यकारादिः समानशब्दः नाप्येव विशेषणे प्रयोजने किमप्यस्ति ।. एतेन तद्रुणाध्यारोपोपि निरस्तः सथाहि सिंहो माणवक इति सहो माणवक इति सिंहो माणवके आसोप्यते नेवमत्रसंभवति भयोननाभावाव्‌ अतः पारिरेष्यातस्ञासकञसंनध एव मागुक्तः संज्ञासं्तिभविरपि का संज्ञा कः सन्नीय नातिग्राहकास्तु बहवो न्यायाः तथाहि यच्छन्द्ययोगः माथम्याभित्यादयुदेशरक्षणं तच्छन्द्‌ , एवकारश्च स्यादुपादेयरक्षणमित्यमियुकतोकतेस्तथेवानुभवाच्च माम्य तावत्सक्ञित्वे छिगम्‌ आघ्रृ्तिश्र सेज्ञातवे हिम्‌ व्यव- हाराथमेव संन्ञाकरणात्‌ समानशब्दशवावतते नाकारादिः शब्दः। "अद्धि, राम्‌! ईत्यादावादृत्तावपि साददयेनेव सवणैव्यक्तिग्रहणे सिद्धेः संज्ञाया

सज्ञाविवरणष्‌ | ९९

वेयध्यपातात्‌ मेदाभेदाभ्यामापि संत्नितसंज्ञाते निर्णीयिते बहूनां लका संज्ञोविता राघवात्‌ व्वेकस्य बह्वयः संज्ञा गौरवाद्‌ रुष्वक्षरत्वमपि कचित्संज्ञात्वे लिंगम्‌ एतेर्हत॒मिः समानश्षब्दः संज्ञा अकारादयः संन्निन इति स्थितम्‌ इह मेत्यकमकारोदानां संज्ञा समदायस्य तस्य यगप्ह्धक्षये

योगाभावात्‌, समानाद्धेरिति ज्ञपकाच जन्यथा समुदायस्य धातोरभा- वाद्धातोरभावादधातोरिति व्यथं स्यात्‌ बराह्मणा भोज्यंतामिव्यादौ पत्यक वाक्यपरिसमापिदशेनात्‌ यद्यपि गगौः शवं दंव्य॑तामित्या- दो सम॒दायेषि वाक्यपरिसमािदशयते गुणकमेभूतानामपादानस्थानाप- न्नानां गगोणामनुरोधेन इंम्सितकममतया मघानभूतस्य शतस्यावृत््ययोगात्‌ तथापीह शाले यते विना समुदये श्च समाप्यते समाक्षसज्ञा्यां. संयोगर्सज्ञा्यां महासंज्ञाकरणमेवान्वथेताविज्ञानाथेमिव्ययमेवं यत्नः इहं

मत्येकं वाक्यपरिसमाप्तौ बहुवचननिर्दैसोपि रिगम्‌ अन्यथा समासः संयोग इत्यादिवत्समान इत्यादिसिद्धो किं तेन महा॑ज्ञाकरण त॒ माचामनु- रोधाद्‌ स्यदेतत्‌ मा मूदकारादीनां समानसंज्ञा समानद्धेरि' त्यादौ स्वरूपेणेवाकारदयो निर्देदया राघवात्‌ ननु समानशब्देन गोरवादका- गादीनां निर्विभक्तीनां पचमात्रा भवेति समानशब्दस्य तु साद्धेपंच किच दकारस्या्र संहे फर ठकासान्तस्य नाम्नो छोकेऽदकनात्‌ अत एव ऋतो उः इत्यादौ ककारस्या्संग्रहेपि क्षति; 1 अकारादीनां समा- हार्देन अय्बुरदधरिति सूत्रमस्तु किंच आदयेताभ्यामित्यनेनाकारमारभ्य ल्कासान्तः भरत्याहारः ततो विभक्तो 'लञद्‌ ` इत्यरदिशे ते ' अरो धेः ; इत्येवं निर्दशेनवेष्टसिद्धो किं संज्ञापणयनेन अत्रोच्यते ।(संक्ञापूषैको विधिरनित्य इति ज्ञापनाथ समानसंज्ञापणयनम्‌ तेन हाहां वातमम्यामि- त्यादौ समानसंज्ञापय॒क्तो नुड्‌ न.भवति।यन्तु विधेयस्यैव सेन्नानिदेशेन सज्ञा पूेकत्वं गुणव्द्धयोरेवेति मतं तचिह नाधितं गौरवाद्‌ सेक्ञापवैकत्व नानित्यत्वन्ञापने राषवाच।यदि तु तदाश्रीयते तदा खमानसं्तौविधाने क~ . तैव्यम्‌ हाहामित्यादौ नुडभावस्तु भकारतरेणव समाधेयः ।अन्ये तु नेकं म्रयोननं सेक्ञारभं पयोनयति, इत्यतः संज्ामयोननमन्यदप्यस्तीति ज्ञायते। तच्च समानस्य ऋद्लतोषौ हस्वः संमानस्यानवभेस्यासमासेएसवर्णे

॥.

९२, रघुभाष्ये

स्वरे पदति वा हस्व इति ज्ञेयम्‌ हस्वविधिसामथ्योज् सधिरित्याहुः यत्त॒ बिरोचनदातेनोक्तम्‌ "ननु परस्परं वरिरुक्षणमाकारं बिभ्राणाः कथम्‌ कारादयः समानपरिमाणाःयिन समाने माने परिमाणं तस्यं यपामित्यन्वे- भैः कथ्यते सत्यम्‌ उदात्ातदात्ता समाहारमभेद च्रियस्तावदकासाः पुनश्च सानुनासिकनिरनुनासिकमेदात्त एव द्विःपकासय भवंति इत्यकारः पोटा भि- द्यते एवं दीवष्रतावपि ततश्राष्रदशधा भिद्यतल्रणः तथवणाद यापीति सिद्धोन्वधेः इति अ्रोच्यते व्यथमिल्थं क्ररेनान्वभसाधनम्‌ भन्या- प्त्यतिव्या्िवारकव्वेन फलाभावात्‌ किच दश्च समानाः इत्यने- नाकारस्य व्यक्तय एव समानसंक्ताः स्युनोधिकाः टकारादीर्नां समा- नसंज्ञा दूरापास्ता स्यात्‌ किच शरुतस्य पटूमदकथनं भरकरृतानुपयुक्तम्‌ | समानसज्ञायां तस्यानुपादानात्‌ हस्वदीवयारि तद्विधानात्‌ किच अक्ा- रस्य इकारेण उकारेण जकारस्य ईकारिण ऊकरारेण तुस्यमानलम- स्स्वेति कि व्यक्त्यतरसादर्यकत्पनया अन्यच हस्वदीषयोः परषद्‌ व्यक्तयः संति तासु एकेका वणसमाभ्नायरस्ति इतरासां समानसंज्ञा स्यात्‌, तत्र पाठाभावात्‌ अथ परोक्तरीव्या सामान्यन सादृश्येन वा तासामपि अहं त्रवीपि तहि तददणेसमाभ्नायमपि स्वीकुरु राघवानुराघात्‌ ।'ननु यथा न्यासे स्वरेकवाक्रयतया सृन्रदयं व्याख्यातमच्र योगविभागः किमिति कृत इति चेच्छणु ¦ एकवाक्यतायामकासयनुवादेनरसंज्ञाविधानं नोपटभ्यते अनु- ूर्वीपिशेषविशिष्टानामकारादीनामुपरग्धिनं स्यात्‌ अननेवोभयविधाने वा- कयभेदस्यापरेहरणीयतात्‌ वाक्यभेदस्येव योगविभागश्षन्दाभिषेयसात्‌

तथाच पादौकवं वचः “एको योगः करिष्यते इति व्याख्यातं दीपे एको भवति ह्यध्याहियते इत्येकवाक्यै संपद्यते इत्यादि यदि तु एङि पररूपम्‌, अमि पूवः, इत्यादो वाक्यभेदेपि यौगविभागन्यपदेशो नास्वीद्यु- च्यते तेदेकयोगत्वेपि दोषः |

हस्वदीघेतमेद्‌ाः सवणः ॥३॥ अड्ड इत्यनुवतंते ।तच्च षष्ठया विपरिणम्यते हस्वदीषैुतेत्मविभक्तिको'

[0 (117 १2, वि 1 1 प्तल्णतियिमत

प्रदाको; शेषवततारस्य भष्यकारस्येदं प्रादीक्वम्‌

संस्लावित्ररणम्‌ १६ निर्देश इत्येषांमे भेदा एकमाघ्द्धिमान्रतिमात्राम्न हस्नु- दीष प्रतसं्ञाः स्युः महासंज्ञाकरणं तन्वधताप्रि्ञानाथं तनेकमाना हस्य द्विमात्रो दीषेः तरिमात्रः प्रत इत्यषा व्यवस्था रभ्यते।ते सवणेसंजञाः स्युरि ति वाक्यभेदेन व्याख्येयम्‌ एकवाक्यतायां तु संिनाससिद्िः स्यादत्र हुस्वादिसंन्ञाया जप्रणयनात्‌ यद्रा अदहरकटदति नानुवतेते हम्पदीधप्रत- रूपाये भेदा विशेषा व्यक्तय इति यावत्‌ अथौदकारदीनामेष ते सतरणै- संज्ञाः स्मुरित्मेकवाक्यतेवास्तुयदरा हस्नदीवप्रतानां य॒ भदा उद्‌ात्तानुदात्त- स्वरितास्ते सवणैसंज्ञाः स्युरिति व्याख्येयम्‌ अस्मिन्‌ पक्षद्रयेप्यनुवाद- सामथ्यात्‌ ब्रद्धकुमारीवरन्यायात्‌ हस्ादिसज्ञालाभः। अथत्रा रोकमसिद- नामनुबादन सवणरसेक्ञा विधीयते सन्ञापयोननं तु स्र्णे दीष दव्यादौ मा- धतरस्तु हस्वादीनां भदातानां ददः मेदाः पुनरुदात्तानुदानस्वरितासुनासिक- निरनुनािका वणौ इत्याह त्ित्यम्‌ अन्यतर्रहणस्य वरयध्येपसंगात्‌ ताहि हस्वरादयौऽनुदात्ताद्यश्च परस्परपरिहारेण संति यदथ हुम्वादियरहणं भद्‌- ग्रहणे साथेकं भवेत्‌ यदपि माधवेनोक्तमेकारादीनामप्यनन सवणसंस्ा विधीयते अन्यथा हे गौरेहीति नामिनो रः इति रेफो स्यात तद्‌- प्यापाततो जातिनिर्देलेन प्रतस्यापि संगरहीतत्वात्‌। व्यक्तिपक्षपि मिरदेरास्य साटृद्यपरत्वात्‌ सादद्यभधाननिर्देशाच सवांसामप्यवणो दिव्यक्तीरना मानादीनां सेन्ञासिद्धिरिति स्वोक्तेश्च किच सत्यामपि सवभसंज्ञायां सवणे- ग्रहणं केन तदुयाहफवचनाभावाद्‌ नचेषां सवभे्राहकत्वं सवणेसन्नाया गहणफटत्वाद्धवतीति वाच्यम्‌ उक्तरीत्या निवहाच्सामथ्यंकस्पनस्य वैय- थ्योत्‌ सुवर्णे दीषः सहे ' ति यरवतैनेन सामथ्यैस्योपक्षीणत्वा्च देहर एदि विष्णो ओषति तस्मे एेतिकायनः तौ ओपगवावित्यादौ सवर्णेदीषौ- पत्तेश्च स्वराणां हंसेरन्योन्यं नातिभेदादसावण्यीदिद्यमिति न॒ यस्यरोप इति वदता त्वया पि जातिग्रहणस्याजोपनीग्यत्वोक्तेश्च यदपि हकारादीनां सकारांतानां वणोनामनेन सावण्येमिति स्वीकृतं माधवेन रसैय्यन्तेत्यादौ कतस्य प्रसवणेस्य दवितार्थ तदपि निर्दशषस्य नातिपरत्वस्य सादृदयपर- त्स्य स्वीकरेभेवं म्युक्तम्‌ स्पदेतत्‌ अव्ये पक्षदये मेदुम्रहणं न~

१४ छधुभाष्ये

वह्यकं हृस्वदीषप्रता इव्येतावतैवेषटसिदेः आयपक्षेऽप्यनावरयक्मेव चाकारादिव्यक्तीनामविवक्षितत्वादत्वादीनामेव से्लाघ्रयं स्यादिति वाच्यम्‌ अनेकसंज्ञाविधानस्येवेपथ्यैमसंगात्‌ अतोऽनेकसंज्ञािधानषसदत्वाक्षिा- नां तब्यक्तीनामन्वथव्वेन व्यवस्थितं सेज्ञात्रयं भवति किच सवणर्सज्ञा- पिन विधेया जकारलकाराभ्यां भत्याहारो ग्राह्यः ततश्च सवर्णे दीषेः सहे व्यस्यस्थानेष्छोखिदी्थं इति सूत्रणीयम्‌ किच हस्वदीषघ्ुतसं- ज्ञा अपिन्‌ विधेयाः तासां रोके तैत्रातरे भसिद्धत्वात्‌ ताभिरवन- पुंसकस्य हस्वः, न्सम्महतो घौ दी्षैमरौ दूरादाह्वाने टेः प्रेतः) इत्यादौ कायेनिवोहात्‌ अस्ति राचां संज्ञाभिः परथमादितीयतव्यादिभिः कनो कृर्भेत्यादिभिश्वहापि व्यवहारः।एवं सत्रमेवं मास्त्विति पवः पक्षः अघ्रो- च्यते हस्वदीषेपता इत्येतावन्तु सूत्रे कतव्यरम नच तासामन्यतः सिद्धि- रुक्तेति वाच्यम्‌ सवेसेन्ञासु तथात्वापातात्‌ अघ्रामरणीतानामेवान्यत उपा- दानस्योचित्यात्‌ अन्यतः सिद्धिमाश्रित्य भत्याख्यानस्य चमत्कारावहला- भावाच्च सवणसेक्तापि पिधेया तां पिनो असवर्णे स्वरे पृवस्यवर्णोविणयो- रियुवावित्यत्रानिवाहात्‌ सवणेदीषेस्य संज्ञापूवकल्वनानिव्यतात्‌ हात्‌- ऋकारः होतृकार इत्यादिसिद्धिरपि फटं संज्ञाविधानस्य किच'हसान्क्ष- सस्य रोपो वा सवर्णेक्चसः इत्यादिवचनस्य सद्धावः सवणेसेङ्नाविधानबटा- दनुमीयते एकमयोननोदेशेन संज्ञाया अविधानात्‌ इयं हस्वदीरध्ुः तानां जायमाना सवणेसंत्ना समानजातीयानामेष भवति भित्तनातीया- नाम्‌“ इंस्थानी, मादू ,य्वादेः, यवे दित्वे") इव्यादिनिरदशात्‌ इयम्‌ बम्‌, इत्यादिसूत्रेवेयथ्यापचेश्च तथानेवमृकारलकारयोरपि स्यात्‌ भिन्न नातीयत्वात्‌ अतस्तच विध्यर्थं भदग्रहण कृतं तेन हौतकार इत्यत्र सवर्ण- दीर्घोपि सिद्धः एवं सूत्रे हुस्वश्च दीर्थश्र परतश्च भदश्वति दरैद्‌ः भदृम्तु ऋलवणेयोरेव मिथो भ्राह्यो नान्येषां, रश्ष्यानुरोधात्‌, य्वादरि' ति रिगा- यतत त्रिरोचनदासेनोक्तम्‌ ऋकारदकारयोः संज्ञा छोकोपचारतः सि- देति तन्न रोके दकरि ककारव्यवहारस्यादशैनात्‌ नहि ठौकिका ख- कारमृकारत्वेन ऋकारं वा खकार्त्वेन व्यवहरतः कचिष्ष्टाः अदृष्ट स्थाप्यभ्युपगमे यकाराकारयोरपि छोकत एव तद्‌भ्युपगम्यतां किं सूत्रेण

संज्ञाविव्रणम्‌ ८५ माधवस्तु ननु चेवं सावर्ण्ये अहरछर एषां मिथः सावष्यौत्‌ देव इष त्यादौ दीषेत्वादिकायप्रसग एति चत्‌ उच्यते इह र्ष्यधैमेकाक्षरार्यां संज्ञायां कायोयां महासेक्ञाकरणमन्वथताविन्ञानाभम्‌ तेन स्थानमरयतराभ्यां समानो वणे: सवणः सहादित्वात्छमानस्य सादेशः नन्येवमपि एव्‌ दोषः एषां वर्णौतरेणापि समानस्थानप्रयत्सलाद्‌ मेवे समानशब्दस्य सपिक्षव्वाद्यो येन स्थानपयताम्यां नास्या समानः तमेव सवर्णो नान्येन इत्यकासादीनां मिथा भित्तस्थानमयतानोक्तदोषमसंगः | स्वराणां हसेरन्योन्यं नातिभद्‌दसावण्यादिकियमिति यस्येति शलोपः अथवा सवणेसेज्ञावचनारभसामध्योच दोषः यदि देवे सावर्ण्यं स्यात्सवणेस्‌- ज्ञावचनमनथकं स्यादित्याह अच वक्तव्यम्‌ अकासादीनां मिथो भि- नरस्थानभयतत्वादितिं व्मभ॑म्‌ दसेरिव परस्परमपि नातिभदस्य साव किं हस्वादिभिदातस्य ग्रहणं व्यर्थं सवणे इत्येतावतैषरेटसिदेः तु- स्यस्थानमयतस्य सवणेस्य संन्निनो छाभात्‌ हस्वारिस्थाने स्पष्टार्थं तु- स्यस्यपयत्रं सबणेमित्यस्येव वक्तमुचितत्वा्च नातिस्थानभेदादख्व्ण- योस्सावण्यामरपतिश्च यदपि माधवेन मेदयहादेव वग्यणां सवभेसेक्ञां स्वीकृत्य एषां सवणेगराहकत्वे सवणसंज्ञाया यहणफर्त्वात्‌ चोः कु- रिद्युदित्करणर्गादग्याणामुदितानामेव सवर्णग्राहकत्वमिति स्कोरयो-

रित्यत्र ककारस्य सवणग्राहकत्वमिव्युक्तं तन्न चोःकुरिति गम्‌ उ- दिच्स्येवासिद्देः खाघवाथेत्वादुकारोच्वारणस्य उदिदेव सवणेगाहको ना- न्यं इति नियामकवचनाभावाच्च यदपि चनोः कगावि "› ति ज्ञापकम- स्ति अन्यथा चः को चितीत्येव ब्रूयात्‌। तदृपि एवं सति गुच्छो विच्छ- इस्यादौ उज्क्ञत्यादौ छञ्लयोरपि खत्वभरसेगाव्‌ अतश्चनोःकगाविति कृतम्‌ किं तन्मते इयं कल्पना कुचुटुतुषुवगौ इत्यनेन गताथत्वाद्यथौ यदपि माधवेनोक्तं सवणौ इति महत्याः पूवौचायेरेन्ञाया इहाश्रयणं तदीयोपाधि- परिगरहाथेमिति पूरवोक्तोथेस्तत एव सिध्यतीति तन्न सम्यक्‌ तथत्ि छाघवातुस्यास्यमयत्नैसवणेमित्येवात्र पठेत्‌ किं हस्वादिभ्रहणेन गुरुणा ङ्धिेन भेदयहणन यद्वा मथमादितीयाविभक्तीर्यािसेन्तावत्तदीयसंस्थेव व्यव- हरे कृतेपि सूत्रे तन्मुखनिरीक्षकत्वानपायात्‌। तुस्यास्यमयत्नं सबणेमिति

५६ छघुभष्ये सूत्र व्यर्थं योगार्थनेव गताधत्वात्‌ तथाहि अकः सवर्णे इत्यत्र समानः सदृशो वणं इत्यर्थो ग्रा्यः। समानता नात्य ्राद्या ^, रवणयो- व्याः कछवदित्यतिदेशेन निवहाव्‌ (ससे श्चरि सवर्णे इत्यादौ तुस्यम्भान- ्रयतरत्ेन समानत ्राद्यम्‌ एवं सवत्रोन्नेयम्‌ पर्वों हस्वः परो दीधः, इति ढे कातेचसूत् व्यर्थे लोकतः सिद्धः -खके हि हस्वः पुरुषो दीघः

पट इत्यादिव्यवहारो यथा जायत तथात्रापि भविष्यति ।अस्पांारणो हस्वः अविकोच्वारणो दीष इति व्य॑ननेष्वतिमरसंगस्तु विभक्तिशम्दस्य कृत्तद्धित सिव परिहवैव्यः अन्वथेत्वात्‌ यतु विरोचनदसिन निरन्वया हस्वरन्ञा दी- घंसंज्ञाषीत्युक्तम्‌ तन्न नामिव्यंननस्वसदिष्विव तत्राप्यवयवाभेकस्पनसं- भवाद्‌ हसति हस्यते वा हस्वः दृणाति दीर्यते वा दरयति द्यतेप्नन वा दीपे इति तेषां दौदावन्योन्यस्य सवणौविति कातैत्रसूत्र त्वेषामन्मौन्य- स्येति व्यथैम्‌ डौदढौ स॒वणीविव्येतावतेवेष्टसिद्धेः नच भित्रनाती- येष्वतिमसेगः दोदावित्यस्य य्रहणसामध्याव्‌ अन्यथान्योन्यस्यत्युक्तेपि दोषतादवस्थयात्‌। सर्वथाप्य्वभयोरव्याधिरस्त्यव वस्तुतस्तु दरोद्रावित्य- पि नोचितम्‌ सवणौ इत्येव सूत्रमुचितम्‌ दशं समानादत्यनुवत्तेनीयं समा- नराब्दस्तुस्याथेपतुवृत्तिसामध्यौन्र संज्ञिपरो दराशब्देनैव तषां राभत्‌ तुस्यत्वं जात्या ग्राह्यम्‌ विभक्तिच्यत्ययश्च ` दश समानाः ` इत्यस्य पूवो हस्व इत्यादौ यथा अन्यथा ˆ एरे इत्यादावमरसंगात्‌, प्व हि दश नात्या समनः सद सवणौः स्युरित्यमं सर्व सुस्थम्‌ एतन णे समाश्रायस्य करमसिद्धत्बाद्स्वदीषैयोरेव सवणसंन्ञा स्यान्न तु हस्वयीद्धयोरदीवयोश्र | योरिति ततश्च दंडाममित्यादौ दीर्थो स्यात्‌ ननु समानो भैः सनृ

इत्यन्वये सवणशब्दे सति कथं हस्वदीषेयोरेव सवणसंज्ञा स्यादसमानत्वाद्‌- नयोशितिनितदस्ति। बणेसमान्नायस्य क्रमसिद्धत्वादचनवबखादेवासमानयो- शपि स्यात्‌तिषां ग्रहणेन तु व्यक्तेः मतिपादि तत्वात्‌ क्रमाविवक्षाविवक्षायाम- पि व्यक्तिदारेण भिन्नयोहैस्वयोदीधियोश्च सवणेसंज्ञासिदधेति त्रिछोचनद्‌- सोक्तं स्युक्तम्‌ फिच समानो वणैः सवणे इत्यन्वभेता त्वथैवाधिता एव हि ्दष्वेवावयवाथैः स्वीकियतां मास्तु सवणेसं्ञेति दिक्‌ `

1 111 मथिततननसि

सज्ञाविवरणम्‌ इए | आओ | % ||

अनेन कमेणेते वणौ वोध्याः पृवैवत्सवेम्‌ यद्यपि कैदोगविरेष अद्धमेकारमोकारं स्वीकुर्वति तथापि छेके तयोर्दशेनादनाय्रहः ५दे व्यकारादीनामिव तयोरपि सोके दशनं स्यात्तं राधवात्तावेवोपाशे- दकारादिवत्‌ नन्वेवं “हुस्वदिस्चे संध्यक्षराणामिकासेकारापिःः ति बानति- कं व्यथं स्यात्तद्धि हस्वदेशे भाप्तवतोरद्धंकारद्धाकारयोर्निवच्य्थं करियते इति चन्न | वेकसििकपाप्िमतोरकारस्य व्यावृत्तये तदारंभात्‌। एकारादीनां हि पूर्वो भागोऽकारसदशः उत्तरस्तु इवर्णो वणसदशः तत्रोभयसदटशस्य हस्व- स्याभावात्पयोयेण अकारः स्यादिकासोकारो स्यातां तस्पान्मा कदाप्य- वर्णो भूदिति तदारंभः वस्तुतस्तु नारंभणीयं तडचनं संध्यक्षराणामुभय- भागसदृशस्य हस्वस्याभावनोत्तसभागस्य सदृदाविव्णोवणवेव प्रिधास्येते उत्तरभागस्याधिकत्वात्‌ , शब्द्परपरत्वस्याश्चयणात्‌, छिप्यमाणवणेदय- सदृश्ावयवत्वास्सधीयमानमक्षरमित्यन्वथसज्ञाविषानाच एतदथ महास. ज्ञाकरणम्‌। इहाकारादयो वणौः सांशाः पतीयंते तत्र संति केचिर्दशाः स्व- तैत्रवणीतरस्य सदशाः } यथा आकारादिष्वकारस्य सदौ भागो एका- रादिषु पवेभागोतकारस्य सदशः उनत्तर्‌ इवर्णोवणेयोः ऋकारे रेफस्य स- दशोरदेमाव्राभागः खकार रकारसदशः। तत्र स्वतचतत्तदणेयरहणन प्रिधीय- मानँ कार्य तत्तस्सदशेष्वंलेषु मरवत्तेते तत्सदृशा हीमे त॒त एव | नर- ` सिहवजात्यैतराकातत्वात्‌ तेनाप्रे इडं वायो उदकमित्यनन सवणेदीर्घो न्‌ जयित्यादिना तस्य बाधोस्त्विति वाच्यम्‌ अयादयो हि येन नापा- सिन्थायेन मप्येपवादन्यायेन वा यत्वादीनामेव बाधकतया अर जायाीत्या- दौ चरिता अग्रे इदमित्यादो परेण दीर्घेण बाध्यैरन्‌ अतरंगश्च री- धरितियवमाचपिक्षत्वात्‌ तथा अग्रे एतीत्यदोतोत इत्येतन्न जाद्ूय मरमाये- व्यत्र तुङ्गमाराभिरित्यत्र क्य इत्यकासो यातेत्यादौ यत इत्यातो रोषोन नचैवं चकीङ्कप्यत इत्यत्र ' कृपो से इत्यनेन ऋवर्णेकदेशस्य रस्य छ- बर्णैकदेशो खकाये स्यादिति वाच्यम्‌ रो इत्यत्र स्वतत्रास्वतचप्ता- भारणनातिरनुवादे विधेये विवक्षितत्वात्‌ एकदेशस्य प्रथङ्खिष्कषौ योगात्तद्ाण ऋकारास्येव दकारदेशचः फरुति यद्वा उः रः इति

१८ छषुभाष्ये |

छेद्ःकृष इत्यविभक्तिकं तच तंत्रेणावरृच्या वा योज्यम्‌ कृपेयो रेफस्तस्य यः कृषेकरकारस्यावयवो रेफः रेफसदश इति यावत्‌ तस्य रकार इति दं शिष्टसमाचारात्मक्रेयादशायामवदयं स्वीका्ैम्‌ परमार्थस्तु पे वणां विद्यते वेष्ववयवा वाक्यातपदानामत्य॑तं भविवेका कं श्न इति | | संध्यक्षराणि॥ ५॥

ूवेसूत्रमनुवततेते एकारादीनि वणौनि सेष्यक्षरसंजञानि स्युः। संजञामयो- जनं तु सेष्यक्षरणाभमित्यादे ननु योगविभागः किम्भैमिति चेत्‌ गणु पूर्वेण सहैकवाक्यतायमिकारादीनां संज्ञाविधावुपक्षयात्‌ भाधान्येन वर्णो पदेशो स्यात्‌ ततश्च इरनाम्यादिसंज्ञा तेषां रुभ्येत यदि तु बरृद्ध- कुमारीवरन्यायेन ज्ञापकेन वा सा रभ्यते इव्युच्यते तर्योकवाक्मतलररमि तिः पूवेसूत्रप्यवे बोध्यम्‌ स्यदेतत्‌ नेयं संज्ञा मणेया गौरवात्‌ म्बन्ट- पेण मत्याहारेण वा मदेशेष्वेकारायो निदेद्या माताराषवाद्‌ पफेमोभा- वामेति वा अयावामेति वा सू्यताम्‌ अघ्रोच्यते आत्वाकिेः सेजापूर्वै- कत्वेनानित्यत्वं यथा स्यादिति संज्ञामणयनं ततश्च संविव्यायेत्यादि सिध्य- ति सेजञापूैकत्वं चात्र यथाकथवितसंज्ञाश्रयथेन स्वीकार्यं तु विभेय- तेनैवेत्यायहः अन्यथा संज्ञाविधानं व्यर्थं स्यात्‌ उक्तरक्षणनिवौहाय वचनातरमारभणीयं ` स्यात्‌ एकारादीनि सेध्यक्षराणीत्यतन कारथहणं स्यथेम्‌ एञादीनील्युक्तावपि कादीनीत्यादाविव क्षत्यदशेनात्‌

उभये स्वराः ६॥

भकारादय एकायदयश्च स्वरसंज्ञाः स्युः सेन्नामदेशाष्टयं स्वरे" 'नामि- नः स्वरः इत्याद्यः जथ उभयग्रहणं किमभम्‌ ।-जकारादीनमिकारादीनां चानुदृततयवै ठन्धत्वात्‌ उच्यते नेतरस्य विधिव मतिपेधो वेत्येतदनेन ज्ञाप्यते अनैतरत्वादेकारादीनमिवानुव््निः स्यान्नत्वकारादीनां व्यव- हितत्वाव्‌ अथ. यद्युततरसृत्र अवपयदासष्धिगादकारादीनामप्यनुवर- तिम्यत इत्युच्यते तहं व्यर्थं तत्नोभयेयहणम्‌ स्दिषु त्वस्य सा- येयं बध्यते ` नचोक्तम्यायज्ञापनासिद्धिः न्मायसिद्धलेन तस्या- ज्ञाप्यत्वात्‌ अंन्यवधानेनोपस्थितत्वादेवानेतरगहः बहुवचने त॒ भत्येकं

संज्ञाविवरणम्‌ १९

संज्ञातरिधानमिति तातपर्य्ाहकम्‌ यदितु समुदायस्य रक्ष्ये युग- पददशेनास्सर्युः स्वे दिते इत्यादिषिगा् भव्येकं संज्ञा रभ्यत इत्युच्यते 4 मस्ति. बहुवचनम्‌ पूरवोत्तरपूत्रयोरप्येवमुत्रेयम्‌ जातिपक्षाश्रय- णावयक्तिपक्षरपि सादद्याश्रयणाढा हस्वदीषेप्ुतानां संन्ञा सिष्याति हस्वरदीधप्रुतमेदा इत्यनुवतैनादा . शब्दाधिकारमात्रित्य हस्वदीषेषृता भेदा येषामित्यत्र व्याख्येयम्‌ अत एवं तच भदय्रहणं साथकम्‌ ऋ- रोस्सव्णाथेचे तु ततेव ऋलय्रहणं कुयात्‌ हस्वदीवैष्कतछर इति हस्व- रीषते इति वा!एवं तत्र चतुैशादौ स्वरा इति कार्ततरसूतरेरपि बहव चनं व्यथंम्‌ तत्रत्यपि सपर्णसमाभ्नाय इत्यनु वत्यं विभकतिविपरिणामेन व्याख्यानेरनिष्टादरेनात्‌ चतुरशादावित्यऽपि त्यथेम्‌ कादीनि व्यनना- नीत्यनेन कादीनां व्यननरसंज्ञाविषानाप्पू्ैषां स्वरसंज्ञा भविष्यति यदि तु संज्ञानां सामान्यविशेषभवेपि बाध्यबाधकभाव नास्त्येकायदी- नां स्वरस्ञाऽपसंगाद्गांणां वयन नसंज्ञापसंगादित्युच्यते त्न व्येनने स्वया अनुसधेया इति भूर त्यकत्वा तत्स्थाने व्यंननं स्वर इर्येव करिष्यते यदधाण्व्यंननं स्वर इति अकादिः स्वर्‌ इति वा सूत्रणीयम्‌ यद्वा कादौनि व्यंननानीव्यस्य स्थानेन कादीनीति सूत्रं कत्तेव्यम्‌ स्वरो वणैवनं इत्यतः स्वर इत्यनुवैनीयः कादीनि स्वरसंज्ञानि भवतीति व्याख्येयम्‌ ततो व्यननानीति पठ कादीनीत्यलुवतेते नेति निवृत्तम्‌ ण्तयोः पक्षयोने व्यंजने स्वरा इति सूत्रे कर्तव्यं स्वैर एव॒ संधिर्धिधा- तव्यः यद्वा स्वर इत्यन्वथसंत्ाविन्ञानान्नानुस्वारविसर्मयोः कादिषु चातिमरसंगः स्यदितत्‌ अकारोकाराभ्यामौ मत्याहारे गरह्यताम्‌ द्यं स्वर इत्यादावियमावि इति सृन्यताम्‌ एवं सवेरुक्ष्यसिदिर्भि- मधा स्वीकृतश्रौत्याहार निपात इत्यत्र संवरिति सत्यम्‌ संज्ञापूवेका विधिरनित्य इति लापनाधमिदम्‌ तेन वातममी आहितः विष्णो इति इति स्वर इति अमुमुक्च इत्यादिभयोगाः संगच्छते रूटा चैयं संज्ञा टिउपभेतिवत्‌ केचित्वन्वर्थौ वरदेति स्वयं राजत इति स्वर्‌ ` इति स्वर्थराननं परानोक्षोबास्य॑माणत्वे तन्मते स्ञाविधाने व्यर्थ योगर्भनैवेष्टसिद्धेः यनु बिशोचनदासेनोक्तं स्वर इति संजञान्व्था सुखा-

२० रुधुभाष्ये धेसन्वाख्यायते स्वयं रानत इति स्वराः एकाकिनोप्यभैमतिपादने

समथः तथाहि छिगधातुनिपातानामसहायानामर्भपततिपादने सामभ्येमु- परुभ्यते व्यंननानामिति तत्न अथौतरव्यावृत््यथमवर्मविधेयतेन सुखान्वाख्यानासिद्धेः एकाकिनामभैमतिपादनसामर्ध्यं स्नरतवेन कितु धात्वादिना अतोस्हायस्य व्यंननस्यापि धातुत्वादौ सत्यथवत्े भव- त्येव।व्डवाचरति तति ततीतिं स्तः संति भिदपां षठः कः रामम्‌ हरिम्‌ नदीरित्यादावकरि गते मकारसकारयोः भ्यान्यस्सुप्सु स्वयणामथैवत्ता न) कययत्वाभावात्‌ रामशब्द्स्य स्वरस्य स्वरत्ये सत्यपि नाभवत दिगत्वाभावात्‌ स्वरसंज्ञाया अन्वर्थ छिगादीनां चामरत्वं कि केन संगतं तद्येन्वथेता कथम्‌ स्वेन राते रान दीपा ना्नीति हः परा नपेक्षोचारणत्वं स्वराननम्‌ व्यंननोचारणस्य परसपिक्षत्वाच् ततातिन्या- तिः अवनौ नामिनः अं वर्मयंतीत्यवनःः कार्यण्‌ स्वय नामिसं्नाः स्युः पूवेत्र संन्ञापरमपि स्वरा इत्यत्रानुतत्तं सत्संजिपरं भविप्यति स्वरसंज्ञायाः पूर्वेण सिद्धत्वात्‌ यद्रा उभये इत्यनुवत्ये अवनौ उभये नामसंज्ञा इति व्याख्येयमिति माधवः अन्ये तु अवन। इति विशेषणस्य विरेष्याका्षायां मकृतत्वाद्काराद्य एव॒ संबध्यते नत्रमकृता हक।- राद्य इति वद॑ति परेत ननिवयुक्तमन्यसदशापिकरणे तथा ह्य थेगतिरिति न्यायेनावनां इत्यनेमैवावभेमिन्रा अवेदाः स्वरा उप. स्थाप्यते तु हाद्य इत्याहस्तत्न नन्न एव तत्र यहणात्‌ न्नथैस्या- ग्रहणात्‌ अन्यथा पृथग्बादेरपि य्रहणमसंगः संनापदेशाः नामिनोगः नामिनोत्वतुणीमित्यादयः गवना; किम्‌ कुलं कुरे नामिनः स्वर इति नुम्स्यात्‌ यद्यपि कततेरि पंच उभे एकत्व इत्यादिरिगादवर्णस्य नामत्वा भारवेः सिध्यति युक्तः। य्वोः कतुिदि' त्यादिनिर्देशनेयमित्याद्‌- प्प्यनारभयसंगात्‌ नहि निर्दैशमाधरित्य सिद्ध मत्पाख्यानचमत्कारात्रहम्‌। स्यादेतत्‌ मास्तु नामिसंन्ञा कथं तहि ` नामिनो ` इति इटादं इत्ये शास्तु नामिनोऽचतुरणामित्यत्र तु शिचिद्धिे तत्विदं इत्यादिसिद्ध्भि- छादित्येव पालयम्‌ नाम्ुपपात्त इत्यत्र खुपथादिटोपादेति पराठिपिन पतिः टौकः बरौकः मह इत्यादौ , कमत्ययेएत्मे वा विरेषमवरावि

संन्ञारिवरणम्‌ २१

पचायाकरतिगण इति वक्ष्यमाणलात्‌ हसोपये मव्यः मृच्छ फुट इत्यादा

वेपि वििषाभावात्‌ नामिनः स्वरः इत्यस्य स्थाने इषस्य स्वर इति पटनीयम्‌।न हसतिष्वतिमसंगः। सवरटतित्यम इति मतिपेधो भविष्यति अथ मतिषधौ नकारमकारातिषु चरिता इति प्रतनान्रुमा भाव्यमिति चव्‌ तदयत्तरसूत्रस्यम इत्यस्यानुव्निसाम््यान्निपेधो भविप्यति गवमृपि मियानद्हीत्यादौ हति नुम्म्यादिति नर्द इरम्य भ्ेगह्‌ इति वक्ष्यामि | , यदा इकारेकाराम्यां मत्याहारं ला तेनैव सरथ व्यवहियताम्‌ अभ वायुः स्वर इति य्वृणां स्तर इति बरा सूष्यताम। फं नामिंसंज्चामणयनेन- ति उच्यते सज्ञापू्को विधिरनिस्यो मथा स्यारिस्यतद्भोमिदं सत्रम्‌ | तन देः चोर इत्यादौ नाम्युपघरक्षणः कमत्ययो वाणां मधूनां क्नणा- मित्यादौ नामिनः स्वर इति नु्न नास्यादेतत्‌। अना नामिन इति मूत्यताम। आदृन्यर्ना इति शि्रहः। नन आकारव्यतिगिकाः स्वरा नामिन इत्यधेः संभाव्येत ततस्त्वकारस्य नामितं स्यादिति ब्राच्यम्‌ | उभ इति निदेशात्‌ अन्यथा नुमि सति उभनीति स्यात्‌ ननाक्तमनित्यामितिं ज्ञाप नाथम्‌ तेन अनरत्‌ जदकषंदित्यादि सिध्यति ऋवणटशार्द गुण इति वक्तव्यं भवेति यत्तु कातेत्रसूतरे स्वगो वर्णवर्नो नामीति तत वणग्रहणं स्यथमअयित्यादाविव तन व्रिनाप्यदोषातर्‌ ननु वणग्रहण सवरणं्रहण- मिति भाषणात्तेन भिना सवर्णग्रहणं स्मादिति चैत्र साधनात्‌ केनर- ग्रहण हस््यहये वा सर्णयहणामिति परिभाषणस्यौनित्यात्‌ नातिनि- द्शादा स्वर इत्यपि व्यर्थम्‌ हस्वदीपेशन्दानुत्रस्या अन्वथेत्वेन अवज इति पगुदासाश्रयेण वा कारिष्वमसंगात्‌ अन्यधा त्वदीयान्वथेत्वाभ्युपगमस्य मयोननाभावादयध्येमसंगः यनु तरिरोचनेनोकतं नमनं नाम इति भवे धनर सौरस्यास्तीति नामी तथा चामीषां हुस्वदी्मेदेन तत एवे ध्वनि- रु्रति चों स्पृशतीति तन्न एतादशान्व्थ॑तावणेने फलाभावाद्‌ ईहगन्वथतवस्य सवज संभवेन हस्वादिसंजञाया अनन्वयत्वोक्तिविरोधाव |. यदपि अनंतरत्वादीषेपितुवतंते इति शंकानिरसार्थ स्वरगरहृणमिति तदः पिन एवं हि आकारवनं आवो वा नामीत्येबावकष्य्‌ 1. हस्वे मापि पररहाद्‌ वणेग्रहणानेक्याव्‌ भतो व्पर्थं सरयरहणम्‌ चः. तक्रहौः `

२.२. | रषुभाष्ये |

चतुदेश स्वरा इत्यस्या अवनों नामीति सूत्रणी्य॑मित्थं नोक्तशंकावका- राः यद्पि स्वरोटलवर्णो नामीति सिद्धे यद्वनेरहणं तत्न नातिनिर्दिष्टम- नित्यमिति ज्ञापनार्थम्‌ तेन पित्यमित्यादयः सिद्धा इति।तदपि इवर्णो युमसवर्णे स्वरे इति वाच्ये यन्न व्यैनने स्वराः संधेया इत्युक्तं तेनोक्ता- छाभाव हयवरर एते वणा अनेन कमेण ज्ञेयाः इहापि पूवेवदधिभक्त्य- नुत्पत्तिः माधवस्तु इहाप्यभरस्या्िवक्षितत्वादिभक्तेरनुतपत्ि :› टुग्वा छा दसः एवं सवत्राप्यविभक्तिकनिरदैशे लेयमित्याह तत्र गवा छांदस इति रिक्तम्‌, एषां सूत्राणां छदस्त्वस्य छेदोगत्वस्य चाभावात्‌, छद्सि विभक्तिलु- गिधायक्वचनस्याचामावाच्च। ननु हकारस्यात्रोपदेशे एलं दश्यते | यदि त॒ शषसेत्यत्न वसयोर्भध्य एवोपदिश्येत तरह हशषातात्सक्‌ रुदद्शतुर्णा हसदेरित्यत्र शहांतादिति वसदिरिति निर्देशे सति छाषवें, सग्रहणे भवति हकारथ्रहणमिति चेद्‌ उच्यते भत्रोपदेशं विना अवह्वेखयदह- णेषु हकारस्य ग्रहणं स्यात्‌।ततश्वा्णेत्यत्रावकुप्वंतरेपीति णत्वं स्यात्‌। माह्मणा हसंतीत्यत्र आदब छोपरिति सोप स्यात्‌।तथा बरह्मणो हसतीत्यत्र हये इट्युकाये स्याद्‌ तथा रिरिहिष्वे छिरिहिदे इत्यत्र टत्वतरिकत्पो नस्याव्‌।नामिनोस्वतुणीमित्यत्र हि हछात्सेये वेति वक्ष्यते।तेद्षम्‌ अबहु षु ग्रहणमादो हकारस्य एटमिति स्थितम्‌ स्यादेतत्‌रेफस्य यपकार्य मा- भोति।तयथा, कुंडं रभेनेत्यादौ -वापदांतस्य' इति पक्षे रेफः मव्तेत, मदहु- दो भद्रहद इत्यत्र स्वराद्धातरस्थ रेफस्य रहाद्यप इति दितं स्यादिति तुन दोषः। परि ोप इति तद्धोपसंभवाव्‌ पूर्व्ाप्ययं पारहारोर- स्विति वाच्यम्‌ रीषमसक्तेदवौरत्वात्‌ | अन्न तु पूतस्य हस्य दीषभाक्तवाभा- वात्न दोषः प्रस्यं यपस्य सवर्णा यमा अनुस्वारस्य स्थाने भिधीयं- ते रेफस्य ततर सवर्णाभावात्तदभागिरिति वाच्यम्‌।रेफस्य रेफेण सावर्ण्यस्य सत्वात्‌ स्वस्य स्वेनासावणेस्य वनुमशकं यत्वात्‌ अथेतदोषपरिहाराय यवारभ्ा पूमेत्र रेफोरनुकृष्येत हरयवोति। तहिं नानिषिति इत्यत्र वक्ष्यमा. भेन रसातादृवयुषधाव्‌ हसादेः सेये: रतवासयोर्वेति वचनेन देवित्वा दिरिवि- पतीत्यत्र पे गुणो निषिध्यते तस्य वचनस्य सतेर्यमेव रेफस्य पृरपाठे लाप्रक इति अत्रोच्यते अनुस्वारस्य प्रसवणेविधिः ससहे सङ्क-

संक्ञाविवरणम्‌ २६ रोषीत्यादौ कचिद्धन्धावकाशोःसद्शे अगुक्ते परवर्तते} माधवस्तु एवे रेफरुस्य यपांतभोवात्‌ शिव रोगादिव्यादौ पाप्तोरनुस्वारस्य यमादशो नातिपदाथौगीकारातरिहाय्यैः } नातौ हि पदार्थे नातरीयकतया तद्धतीष व्यक्तिषु वतेमानं तं करोतीत्यादावनुस्वारस्य सानुनासिकयम विधानेन कृ- तार्थं यपरक्षणरेफस्याननुनासिकत्वावदयभावेन बाध्यत इत्याह } जणन- ङम, टधवभ,) नडदेगब खफकछरटथ, चटतकप शपस्‌, अनन क्रमणेते वणो जेयाः। एतानि संज्ञासूत्राण्यायं ताम्याभित्यनेनेकवाक्यलात्‌। अचर सवणौ इत्यनुवरृत्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम्‌ एते वणोस्तुत्यस्थानपयताः सवणः स्युरिति अन्न सवणेसेज्ञा भित्रनातीयानामेव ग्रायया हादी शादौ तुना- तिग्रहणेनेव निवहः तेन वर्ग्यो वर्ग्येण सवण इति सिद्धम; फलं हसा- त्परस्य क्षस्य रोपो वा सवर्णे से इति स्यादेतत्‌ शषसेव्यत्र सूत्र हकारः पठनीयः यथा वसर्सङ्ञसमरहणपु मृद्यत ततश्च म्दिहि स्वपिही त्यत्र वसादित्वमयुक्त इर्‌ सिभ्यतिं स्दादेश्रतुर्णा दसदि रित्यत्र हकार्यहण कतेव्यं भवति। न्निह पीतौ हिला सहित्वा सिभिहिपति सिर हिषती. त्यत्र रसातादृपथ्वुभाद्धसादः सरोः कतराक्षयार्वेति गुणनिकत्पः सिध्यति तभा टीरदीत्यतच्र होट इति रत्वं दुग्धीत्यच् ददिष इतिघषत्वं नगरहीत्याकी खीपस्त्वनुदात्ततनार्भिंति नमस्म लोपः} नानद्धात्यत्न नहा इति भ्व सिध्यति। तथा हशपांतात्समित्यस्य स्थानें शहंटादिस्येन पाश्चम्‌ | पय्र- हो ने कतेव्यः। शसात्खपा इत्यत्र हकार यहः स्यादिति वाच्यम्‌।खपप्‌- रस्य इकारस्य कचिदलाभात्‌ | तदिन्धं साधनम | यथान्यासं स्थटद्रम हकारः पठितः ससरसयोश्च पठनीय इति गोरनम्‌ सापवाद्धैको

ठितुं युक्त इति सत्यम्‌ अन्यधाकर्ण फं चित्यम्‌ यन्तु हौ शस इति मूत्रण हस्य दामरस॑ज्ञा विहिता मुग्धोध तदपि मौरवादुपक्ष्यम्‌ शसमभ्ये हस्येव पटितुमुनितत्वात्‌ नतु किमर्थो नर्णपिदश्चः करियते, नहि तद्ररनं स्यचिन्छन्दस्य साधरुखमनममभ्यतत नच भ्यातादिदोपरहितिनरणस्तरपम- तिप्तिरेष ततफटमिति वाच्यम सकत एनातिप्रतनर्णयततीतेस्वदमताच्यि- स्वात्‌ 1 अन्यथा प्रतादिपाटरस्यापीहे कतेत्यलोपत्तः। न्‌ निर्दश्ुभ्य जाति. रात्‌ परतादिसैग्रहः सेत्स्यतीति वाच्यम्‌।तचदोषविशिष्टानामप्यत्वादिन्‌-

रधुभाष्ये

व्याक्रातत्वात्तेष्वतिपसंगाद्‌।नव गगोदिनडादिपाटस्य ततरणाभयाधथंतया बणं जुद्धिः अपरतिषु नामसु तथाप्यगतेः। मेवम्‌ | आकरस्युपदशादिषमिद्धिः धा तुमरत्ययादिषु शुद्धानामेव पाठात्‌ यतव्वयहणेषु नामसु दाप इति तवर | त्वयापि भरतिपदपाठस्यावदयाश्रयणीयत्वात्‌ अन्यथा शश्च इत्यन्न प्रप स्यपि स्यात्‌ मेचक मनक इति पलार पाष इति वर्णोपिदशस्य पलं तु म्रत्याहारसिद्धिः मव्याहारशब्दस्तु जवेताभ्यामित्यतत्मूत्रविहितसंज्ञा- परः भत्याहियेते संक्षिप्यते वण अतति व्युत्पत्तः सोरपि छाषतेन शा- खमवृच्यथेः अन्यथा (चपा अने नबाःः इत्यादौ कारावयवभौरवमसंमात्‌) आद्न्ताभ्याम्‌ ७॥

सेजतासूत्रमिदम्‌ आदिश्वातश्चायंतो ताभ्यामादैताभ्यां कृत्वा मध्यस्था वणो ्रा्ा इत्युक्तेः आयतौ तेषां संज्ञेति फलितम्‌ स्यदेतत्‌ आरती तावद्वेयवौ तान्यामवयवी समुदाय आङ्िप्यते तस्य युगप्टक्ष्म मयोगाभावात्तदवयवेषु सज्ञावतरंती मध्यमेषु विधाम्यत्‌ नत्वाद्येतमोः। संज्ञास्वरूपांतभोवेन तयोः पाराध्यैनिणेयाद्‌ ततश्चावहसादिय्रहण आद्य तयग्रहणं स्यादिति उच्यते तैवावृ्योरन्यतरदाधिताद्॑तार्भ्यां कर स्वा्यैतार्भ्यां सह मध्यस्था वणां ग्राह्या इति व्याख्येयम्‌ चपा अत्रे आदये इत्यादिनिरदेरश्वात् मानं) हसेहैस इत्यत्र दकापयदासश्चात्र हिगम्‌। द्याच्- तयोरप्रदणे हकारस्य दित्वमसंगः यदा आयत आभ्यामिति च्छदः | आद्यं पद्मविभक्तिकम्‌ आतो मध्यगानां संज्ञा उक्तरीत्या तयोर्रहे भसक्ते आभ्यामिलयुक्तम्‌ इद॑शब्दश्च सानिध्यादादेतावाह इयं सहा. थं तृतीया समुदायाक्षेपमकारस्तृक्तः ततश्चा्यतौ स्वसदितानां मध्यमा. नां सज्ञेति सिद्धम्‌ इहादित्वातते अेकषबुद्धयधीने तं तं समुदायं मरति यस्य तस्यादित्वांतत्वविवक्षणात्‌ ततः ठतसिद्धिः। माधवस्तु अन्न साम- ध्यौदायैतसामान्यवचनावायतद्ब्दावितीकारादीनां पू्वोततरवणापेक्षया स- स्यपि मध्यतवे तदमतिषेधात्परपूवौपेक्षमादं तत्वमापे मयोनकमिति सुग्रहा इखादय इत्याह्‌ आर्यतयोश्च संनिवेराविशेषपिक्षत्वाच्छन्दक्रमसंनिनेशेरेपि भोसूभगोसअवोसूइत्यादावप्यंस्य मृ्तिरपपदयत इति जथ यदि रंन्ञा- मदेशे्वेवाद॑ताश्यवाभ्यां सैदेशन्यायेन समुदायानुकरण्च्यते तदा मा.

संन्ञाविवरणम्‌ २५

स्त्विदं सूम्‌ यन सुग्ध बोधे आदयैताख्या इति सूचितम्‌ एषां मध्येये वणास्ते स्वादिवर्णोततवणसमाहारसेज्ञाःस्युरिति व्याख्यातं तत्रायंतयोभ्हय स्यात्‌ संज्ञायाः पराथत्वात्‌ उक्तरीत्या व्यर्थं तत्सूजम्‌ आदिरत्येन सहेतेत्यापि सूतरमुक्तरीत्या मव्याख्यातम्‌ इह कैथित्मत्याहारगणनं कियते तत्तुच्छे सत्यसति वा तस्मिवरि्टातिष्टयोर्दशेनात्‌ उण्‌,ङक्क्‌, एओङ्‌, एज) च्‌, हयवरट्‌, टण्‌, जमङ्णनयू, ज्ञम्‌) षटधष्‌, जवगडद््च, खफछटथचरतवृ, कपय्‌, राषसर,, हन इति चतुदंशसूव्यामिस्सज्ञकास्त्याज्याः। 'टरूटोपे पूवस्य दीर्घोऽणः) इत्यस्य स्थाने दृखपे पूवस्योरदीवे इति सू्रणीयम्‌ | संदशन्यायन अकारोकासाभ्यां मत्याहारेण वा निवांहाव्‌ अभोऽभगरह्य स्यानुनासिकः इस्यस्य स्थानेऽपगुद्यस्यौरनुनासिकः ' केणः अस्य स्थाने कञः उरण्रपरः अस्य स्थाने उरौ रपरः सर इतिवा जकः सवर्णे दषे? अस्य स्थानेऽकारट काराभ्याम्‌ अरः सवर्णेदीषै इति वा, अरोछि दीषे इति वा सूत्रम्‌ (इको गुणवृद्धी? अस्य स्थने यु्गुणवद्धी उगितः ' अस्य स्थाने एदोतःपदांतादतिः एदोतोति पदातादिति वा। एवं स्वरूप- निर्देशे एड्ेक्षया गोरवम्‌ सवैजाणामेकरूप्यनिर्वाहाय स्वीकार्यं ङकासे- स्तु वा ˆ नादिचि इत्यत्रनावावीति नादिहीति बा सूं मथमयेोस्याभा- वात्न दौषः ' अचः परस्मिन्‌ ` इत्यत्र आवः परस्मिन्निति अहः परास्मि- चिति वा सूत्रम्‌ हकारस्तु मरत्याहारे उपात्तोपि तकार्यभाङ्न भवति ¦ 'टोरंतेः इति छिगात्‌।"जद्‌च उपदेश्च'जस्य स्थाने जदेह उपदेश्च इति होऽच कायभाक्‌ देदंरहस्यं वाहनमाहितादितिं दिगात्‌ 'आतोदि नित्यम्‌) अस्य स्थाने जतो रि नित्यम्‌ (अणुदित्छवणेस्य चाभत्यय्‌ अस्थ स्थाने अटुदित्छवणेस्यामत्ययः ओदेति वा इण्कोः; अस्य स्थानि इर्कोः यकोरिति वा यणः स्थाने इति यिति वा रष्छोरीत्यच शररोमीति वार्तिककृता पठिते तस्य स्थाने श़दशोनि)"हसो यमां यामिः मस्य स्थाने हहौ यनां यनि, "उमोह्वस्वाद्‌ चिडमुणानित्यम्‌) अस्य स्थाने ङमो ह्वस्वादाहि उमुणनित्यम्‌ "अता दीर्घो यानि"अस्य स्थाने अतो दीष यभिअपृरवस्य योकिअस्य स्थाने अपूवस्य योदि, (दशि चः अस्य स्थाने हदि (एकाचो बशोभपूुञ्चषन्तस्यः अस्य स्थाने एकाहा वदौ भधृन्ञतस्य) 'नदूवशि ति'भस्य स्थाने वेदूबेदि

1

२६ टघुभाप्ये |

कृति श्रा जशेतति) यस्य स्थाने सहां नदंति(छटां जयश्च" नम्य स्थाने हम्‌ जद स्चदि, मयं उजोवो बा अस्य स्थान मपञञोवे वा, शषः खयः अस्य स्थाने शसुपूवोःखयःव्वयेो द्वितीया" अस्य स्थान नयो द्विती- याः, ध्यरोन्‌ नासिकेजस्य स्थान यसाठनासिक रा हारे सवरणं जस्य स्थान स्सा डसि सवणे खरि च'ञस्य स्थान खमि च.अम्यास्‌ चचोलम्य स्थान अभ्यासे चश्व.्शसचि)जस्य स्थान साहि (जलन्त्यस्य'जस्य स्थान अहा त्यस्य.'्छोपौ व्योविः अस्य स्थाने लापाव्योावहि, र्ट न्यपधात्‌' अस्य स्थने रहो व्यपधात्‌,ष्हलि चस्य स्थनि हरहि च) (दा अटि'जस्य स्थान सहो सहि, श्र इगुपधात्‌) जस्य स्थान शहा युपधात्‌ अधरातस्यन्लाभा- वात्कथं तेन मत्याहारः रति चत्व दथर्मत्यस्य गहणमिति नच | -आदिरेत्येन सहेताइव्यस्यं स्थानं आद्यैताविति सूव्यत।आाचैतो मध्यगानां संज्ञा स्वस्य रूपस्येति व्याख्यास्यद नन्वव सत्यङ्पयाद्काराक्ार- योरपि ग्रहणे स्यादिति चन्न ज्ञापकात्‌ 'काटरमयवटामु तिडः` इति निर्दशात्‌ य॒त्पोदीत्यत्न यांतभूतोप्यकारः स्थानेतरतम्‌ः) इति परिभाषया वार्य्यते (एच इग््रस्वदेरोः इत्यभूतावपि ऋकार खकारो यथा } नन्वेव मपि सुपतिङ्कनादिष्वितां यहणं पाप्नोति मेवम्‌ ! यस्मेता ग्रहण पदांत- त्वे इष्टापत्तिः विभक्तिमाग्वतिनोपि स्यादिति चन्र सुषा धातु अयोभीति निर्देशाद्‌ तिडः शिङ्याशिष्यडिति सिगाच्च डस्य तिङ्सं्ना ततश्च मृण्‌ इन्दाञ्चकरित्यादो कियासामान्याथस्यानुमयगेो न्यायसिद्ध भाम- तस्यापरिसमाक्ाथेत्वात्‌ सूत्रं तु व्यवहितविपरीतधात्वंतरमयोगनिवरत्यभे- मू एवं सति जकारस्य कियावाचकत्वाभावान्नानुमयोगः यदा आयतो मध्यगानां सजञेत्येकं वाक्ये स्वस्य रूपस्येत्यपरं तञ द्वितीयेन वाक्येन यावत्संज्ञा करियते ततः पूवमेव तस्य शोप इत्यनेन इत्स्ञोपहियते ततः इत्सं्तस्याभावादेव नायंतसंज्ञकत्वं तस्य इह केथिद्धसा व्यननानीति सूत्र पटयते अन्यषां यानि व्यननसेज्ञानि तानि दसशब्देन ्राह्याणीति व्या- स्यायते अन्ये तु इसा हसर्ञका वणां व्यंननंजञाः स्युरिति व्याचक्षते तदुमयं तुच्छम्‌ भये पूरैसूत्ेण गता॑तवात्‌ तीये भयोजनाद्क्नाद्‌। तस्मायथं तस्सूत्रम्‌ वस्तुतस्तु परमतदूषणपरमिदम्‌ तथाहि कादीनि

संज्ञाविवरणम्‌ २७

व्यैननानीति सूपं थणेय हससंज्ञया निवहात्‌ ! व्य॑नने स्वरा द््यादावेवं कादं स्वरा इति वनुं युक्तत्वाच। टृषणदिगियम्‌ हवसज्ञया सिद्धे घोषदंतोऽन्ये उति वोषवत्संना, खससेज्ञया वगौणां मथमदितीयाः राषसाश्चाषोषा इत्यवोषसेक्ञा ! अमसंज्ञया अनुनासिका उजणनमा इव्यनुनािकसंज्ञा, यरुसन्ञया अतस्था यरलवा दव्यंतस्थसेला, शससंज्ञया उष्माणः सषसहा इत्युष्मसेन, ओसेज्तया, तत्र चतुरद॑शादौ स्वरा इति स्वर- संज्ञा) योस्या स्वशेऽवणवजां नामीति नामिरन्ञा, अस्संलया दद्चसमाना- से्यािद्धेः एकारादीनि सेध्यक्षराणीति संध्यक्षरसंज्ञा व्यथौ,स्ससंज्ञया सिद्धे धटव्यजनमर्नतस्थानुनासिकभिति धृटरसज्ञा, आरभेप्येवं युक्तम्‌ धड़ यवपंचम मिति यवशब्देन सृ्दशन्यायेन यरख्वा ग्ररीष्यंते पयुदासबखानयै- जननमेव ध्रट॒सज्ञं स्वरः इत्थं कमान्यसवेन वर्णोपदेश एव छाषवम्‌ ननु सिद्धवणसमान्नायग्रहेण तेन सिद्धो वणेसमा्नाय इति सूत्रमपि व्यथ पूवाचार्याणां मते गौरवे दोषं दृष्ट्वा वर्णोपदंशोन्यथा कृतः तर्क समाधानमभिसंघायतन्मतं स्थाप्यते चेष्टापत्तिगरवे सवश्षाखेषए गोर- वलाघवयोदूषणाद्षणत्वव्यवहारदशेनात्‌ तत्राऽथटाघवमन्येषां शाब्दिका- नां त॒ शब्दखाघवमित्यन्यदेतद्‌ ¦ यत्तु विटोचनदासेनोक्तं पृूवोचायेभसिद्धां स्वरव्यननादिसंज्ञामपनीय केचिदपूवामवाभूटादिसंज्ञा मणी तवंतस्तसतिषे- धाथेमिदमुच्यते सिद्धइति अतायं भषटव्यः पृवौचा्य॑मसिद्धामित्यस्य किं पूर्वाचायोणामेव मसिद्धां विदितामित्यथैः उत पूबचायाणामपि भसि- द्वामिति नाद्यः रोके मसिद्धाभिरेव संन्ञाभिस्त्युत्तरम्रेथविसेधात्‌

नात्यः पूवाचार्यग्रहणानथक्यात्‌ भसिद्धामित्यस्येव वक्तमुचितत्वात्‌

जथ पूवाचार्थरेव परिद्धां तामिति विकक्षितमुततेरपीति नायः स्वर- संज्ञाया अकारादिषु रोकमसिद्धत्वेन षयादिशन्दबदीश्वरेणेव संकेतित्वाद्‌

धुटीत्यादीनामाधुनिकेरेव संकेतितत्वाच् नात्य प्वाचायेभसिद्धामित्य- स्यानथक्यापातात्‌ स्वरव्य॑ननादिसंज्ञामित्यस्येव स्मनसत्त्वात्‌ यद्पि अपवामेवेत्यादयुक्तं तदपि न। “अचु गती, हट्विरेखनेः आभ्यां किंपि अच- त्यन्‌ हरतीति इट्‌ इति सिद्धात्‌ पराभिमतेर्थनपसिद्धतेति तर्हि

नर ॥\

समानरसध्यक्षरनाम्यादिसंज्ञा अपि खद्कतर्थे मसिद्धा इति तुस्यं समाधा.

२९ रुषुभाष्ये

~

नम्‌ 1 यदपि तस्मतिषधाथमित्यमिहितं तदवि मतिषषहतोरनभिधानात्‌ मतिन्ञामत्रणायासिद्धेः व्णसमाभ्नायस्य सिद्धता परैरपि ज्ञातैव कितु तस्याश्रयणे गोरवं बुद्धा खाघवाय वर्णसमाम्नायाऽन्यथा परितः गौरनोद्रा- रस्तु अनेन सूत्रेणनं कृत्‌ इति व्यर्थ सिद्धो वर्णेति सूत्रे गौरवदोषर एव्‌, नेति यो वदेत्स शिष्टसमयाद्पगषित इति वादकथायामन्मत्त इव परीक्षक रुपेक्षेत किंच यत्रगोरवमापद्येतेति परं परति कथं गौरवमापाद्यते यदपि शब्दाः खच्विह साध्यत्वेनाभिमतास्त खाक पसिद्धाभिरव सेजाभिः. साध्यमानं सुबोधा भवंति नामसिद्धाभिरित्युक्तम्‌ तच श्रद्धा दनिन- यादीनां संज्ञानां रोके त्वदिष्टर्थऽपसिद्धसन परसिद्धाभिरवत्यनधारणम्यासं- गत्वभरसंगात्‌ जथ कासाचिर्संज्ञानां मसिद्धिरपक्षितति चत्‌ तर्हिं धातप- व्ययाग्ययसवेनामादिसंज्ञानां पसिद्धत्वात्समं समाधानं परस्मापि यदपि अथ संज्ञापि कथंन साध्यते इति चेत्र } प्रथमसेज्ञासाध्या मापितम्ा पश्चाच्छब्दा व्युत्पाद्यते इति यत्रगोरवमापद्चतत्यभाणि, तदपिनि डाकिकतरे- दिकसकर्व्यापारपरित्यागापातात्‌ साधितेन वखवयादिना छदननखाहर- णादि ओदनादिना वृघ्यादियागाधिदात्रादिषर्मण स्वगाद कथं तन्‌ यनरगार- वात्साधनीयं त्वया यथा बुरश्रद्धादिकां सेनां मसाध्य गब्द्रा स्युसाद्यंत तथा परैरपि अन्डरादिरसंज्ञामिति तान्‌ भति गौरवगभोऽपाति यचि चिदतत्‌ यदपि एतेन यतिषेध एव साध्येन परिणतो मवति यथा दवदत्त दक्षिणन